Rəqəmlərdə “görünən”, kreditdə “görünməyən”: Azərbaycanda qadın sahibkarlığının maliyyə paradoksu diqqət çəkir.
-Rəsmi statistika, dövlət qurumlarının açıqlamaları və akademik araşdırmalar əsasında apardığımız təhlilinin yekunu olaraq aydın oldu ki, Azərbaycanda qadın sahibkarlığı rəsmi rəqəmlərdə təşviqedici görünür, sözdə yüz minlərlə qadın öz bizneslərini qurub, dövlət səviyyəsində “qadın sahibkarlığına dəstək” mövzusu tez-tez səslənsə də reallıq ürəkaçan deyil.
Bu araşdırmada bir sualı aydınlaşdırmağa çalışırıq: rəqəmlərin arxasında əslində nə baş verir? Qadın sahibkarlar dövlətin təklif etdiyi güzəştli maliyyə mexanizmlərindən nə dərəcədə real şəkildə yararlana bilir?
Cavab gördüyümüz kimi, rəqəmlərin ilk baxışda göstərdiyindən xeyli fərqlidir.
1. Böyük rəqəm: 300 000+ qadın sahibkar
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, Azərbaycanda hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan, qeydiyyatdan keçmiş qadın sahibkarların sayı 300 mindən çoxdur.
– Onların fəaliyyət bölgüsü belədir:
25,4%- kənd təsərrüfatı
21,5% -ticarət
35,3% – xidmət sektoru
Bu ilk baxışda güclü bir rəqəmdir. Amma sual yaranır, bu 300 min qadından neçəsi dövlətin təklif etdiyi güzəştli maliyyə resurslarına çıxış əldə edə bilir?
2. Kiçik rəqəm: kredit alan qadınların sayı
Burada mənzərə kəskin şəkildə dəyişir.
İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Sahibkarlığın İnkişafı Fondunun (SİF) açıqladığı məlumatlara görə,
2023-cü ilin ilk 11 ayında cəmi 251 qadın sahibkara 14,5 milyon manat güzəştli kredit verilib.
2024-cü ilin yanvar-avqust aylarında (8 ay): 140 qadın sahibkara 9,9 milyon manat kredit ayrılıb.
Müqayisə üçün ümumi mənzərəyə baxsaq, SİF-in rəhbərliyinin açıqlamasına görə, fondun yaranmasından bəri ölkə üzrə güzəştli kreditlərdən 52 mindən çox sahibkar yararlanıb, ümumi məbləğ isə 3,3 milyard manatdan çoxdur. Təkcə 2024-cü ildə kredit alan sahibkarların sayı əvvəlki illə müqayisədə 74,7% artaraq 7 222-yə çatıb.
Rəqəmləri yan-yana qoyduqda mənzərə aydınlaşır.
– 2023-cü ildə təxminən 4 100-4 200 sahibkar SİF-dən kredit alıbsa (2024-cü il rəqəminin 74,7%-lik artımdan geriyə hesablanması ilə), bunun cəmi 251-i, yəni təxminən hər 17 kredit alanından biri qadın olub. Başqa sözlə, qadın sahibkarların ümumi sayda payı (təxminən 30-35%, çünki qadın sahibkarların KOB-lar arasındakı ümumi payı bu civarda qiymətləndirilir) ilə kredit alanlar arasındakı payı (~6%) arasında kəskin uçurum var.
(Qeyd: Fondun illik hesabatlarında qadın-kişi bölgüsü üzrə tam rəsmi cədvəli ictimaiyyətə mütəmadi açıqlanmır, bunun özü də şəffaflıq baxımından bir problemdir və araşdırmanın metodoloji məhdudiyyətidir.)
3. Metodoloji problem: “300 000 qadın sahibkar” kimdir?
Əvvəlki bölmədə istinad etdiyimiz 300 000+ rəqəmi diqqətlə araşdırılmalıdır, çünki bu rəqəmin tərkibi göründüyündən xeyli mürəkkəbdir.
Hüquqi mexanizm belədir: Azərbaycanda xidmət müqaviləsi (podrat, tapşırıq, müəlliflik müqaviləsi və s.) əsasında gəlir əldə edən istənilən fiziki şəxs -bu, jurnalist, tərcüməçi, dizayner, mühasib, frilanser proqramçı və ya digər sərbəst peşə sahibi ola bilər. Qanuni şəkildə VÖEN açıb vergi ödəyicisi kimi qeydiyyatdan keçməli, yəni formal olaraq fərdi sahibkar statusu almalıdır. Vergilər Nazirliyinin özünün açıqlamasına görə, bu tələb hətta bir dəfəlik və ya qısamüddətli xidmət haqqı üçün də tətbiq olunur. Məsələn, frilanser saytından qazanc əldə edən şəxs bunu nağdlaşdırmaq üçün belə VÖEN açmalıdır.
Nəticə isə budur: rəsmi statistikada “fərdi sahibkar” kateqoriyasına düşən şəxslərin bir hissəsi əslində biznes qurmayıb, onların heç bir işçisi, investisiyası, kapital dövriyyəsi və ya bazar strategiyası yoxdur. Onlar sadəcə bir və ya bir neçə sifarişçi üçün xidmət göstərir və vergi qanunvericiliyinin tələbi ilə formal “sahibkar” statusuna sahib olurlar. Praktiki mənada onların iş formatı əmək müqaviləsi ilə işləyən adi işçidən çox az fərqlənir. Sadəcə hüquqi don fərqlidir.
-Maraqlıdır ki, Vergilər Nazirliyinin öz sənədində bu barədə xəbərdarlıq da var, qanun əmək münasibətlərinin xidmət müqaviləsi ilə əvəz olunmasını qadağan edir, çünki bəzi işəgötürənlər məhz sosial öhdəlikdən (məcburi dövlət sosial sığortası, icbari tibbi sığorta və digər işəgötürən öhdəlikləri) yayınmaq üçün işçini rəsmi əmək müqaviləsi əvəzinə fərdi sahibkar kimi qeydiyyatdan keçirməyə “təşviq edir”. Yəni bəzi hallarda “sahibkarlıq statusu” könüllü seçim deyil, faktiki işəgötürənin təzyiqi ilə formalaşan bir vəziyyətdir.
Bunun araşdırmaya təsiri nədir?
-Bu o deməkdir ki, “300 000 qadın sahibkar” rəqəmi ehtimal ki, bir-birindən köklü şəkildə fərqlənən iki qrupu qarışdırır.
Real biznes qurmuş, işçi işə götürən, investisiya və inkişaf planı olan sahibkarlar – kredit resurslarına ehtiyacı ola bilən qrup.
Xidmət müqaviləsi əsasında işləyən, vergi qanunvericiliyinin tələbi ilə formal VÖEN-ə malik olan sərbəst peşə sahibləri (jurnalist, tərcüməçi, konsultant və s.), bunlar əslində kredit, girov, investisiya axtarmır, çünki onların fəaliyyəti “biznes böyütmək” məntiqi ilə deyil, fərdi əmək gəliri məntiqi ilə işləyir.
-Bu iki qrupun nisbəti barədə ictimaiyyətə açıq, ayrılmış rəsmi statistika mövcud deyil. Dövlət Statistika Komitəsi və Vergilər Nazirliyi “fərdi sahibkar” kateqoriyasını fəaliyyət sahəsi (kənd təsərrüfatı, ticarət, xidmət) üzrə bölür, lakin “real biznes” ilə “xidmət müqaviləsi əsasında məcburi VÖEN sahibi” arasında ayrı-seçkilik aparmır.
-Bunun nəticəsi araşdırmanın əsas tapıntısını necə dəyişir?
Bu, əvvəlki bölmədə göstərdiyimiz “kredit alanlar arasında qadınların payı ~6%” tapıntısını etibarsız etmir, lakin onu daha ehtiyatla oxumağı tələb edir:
Əgər 300 000 rəqəminin əhəmiyyətli hissəsi əslində kredit axtarmayan, xidmət müqaviləsi əsaslı VÖEN sahibləridirsə, onda “real” kredit tələb edən qadın sahibkarların sayı güman edildiyindən xeyli azdır- bu isə kredit alanların nisbi payını (6%) bir qədər yuxarı ola biləcəyi mənasına gəlir, çünki müqayisə bazası (məxrəc) şişirdilmiş ola bilər.
Eyni zamanda, əgər bu “məcburi VÖEN” holderlərinin əksəriyyəti, jurnalistika, tərcümə, dizayn kimi sahələrdə çalışanlar arasında qadınların nisbətən çox olduğu bilinən sahələrdirsə, onda “qadın sahibkar” statistikası kişi sahibkarlara nisbətən daha çox “qeyri-real” sahibkarlarla şişirdilmiş ola bilər, bu da faktiki uçurumu daha da dərinləşdirə bilər.
-Hər iki ssenari də mümkündür və mövcud açıq məlumatlarla bunlardan hansının doğru olduğunu dəqiq müəyyən etmək mümkün deyil. Bu, araşdırmanın ən vacib metodoloji xəbərdarlığıdır: “qadın sahibkar” rəqəmini “qadın biznes sahibi” ilə eyniləşdirmək səhvdir və media, siyasət qurucuları bu fərqi nəzərə almadan rəqəmləri şərh etdikdə, həm real problemi kiçildə, həm də şişirdə bilərlər ki, bunu artıq edirlər.
4. Niyə bu uçurum mövcuddur? Ekspert və akademik təhlil
-Bu sualın cavabını yalnız rəqəmlərdən deyil, mövzunu araşdıran iqtisadçıların işlərindən də tapmaq mümkündür.
İqtisadçı Vüqar Bayramovun mövqeyi aydındır: qadınların iqtisadi güclənməsi onların maliyyə resurslarına çıxış imkanlarının genişləndirilməsini tələb edir. O, konkret təklif irəli sürüb ki, SİF-in kreditlərində qadın sahibkarların maliyyələşdirilməsi prioritet istiqamət kimi rəsmən müəyyənləşdirilsin, çünki hazırda fondun kreditlərində qadın sahibkarların payı aşağı səviyyədədir.
Akademik araşdırmalar isə struktur maneələri üç kateqoriyaya bölür (Əliyeva və Zeynalovanın qadın sahibkarlığı siyasəti araşdırmasına əsasən):
Makro səviyyəli maneələr, qadınların bazarlara çıxışının məhdudluğu, mobillik problemləri;
Maliyyə institutlarında gender qərəzliliyi, bank və qeyri-bank maliyyə qurumlarında kredit qərarlarının qəbulunda formal olmayan, amma real təsirə malik qərəzli yanaşmalar;
Məlumatsızlıq – qadın sahibkarların bir çoxunun mövcud güzəştli proqramlardan xəbərsiz olması, bu da sui-istifadə hallarına da rəvac verir.
Praktiki maneə – girov tələbi. Kredit almaq üçün əksər hallarda daşınmaz əmlak və ya digər aktivlər girov qoyulmalıdır. Bunun qadınlar üçün əlavə çətinlik yaratmasının səbəbi aydındır, əvvəlki araşdırmamızda göstərdiyimiz kimi, Azərbaycanda daşınmaz əmlakın mülkiyyət hüququ çox vaxt kişinin adına rəsmiləşdirilir. Nəticədə qadın sahibkar, hətta güclü biznes ideyası olsa belə, kredit üçün lazım olan girov təminatına formal olaraq sahib olmaya bilər.
Beynəlxalq maliyyə qurumlarının qiymətləndirmə metodologiyası da bunu təsdiqləyir – qadınların maliyyəyə çıxışının təşviqi ayrıca qiymətləndirmə göstəricisi kimi təhlil olunur, bu da onu göstərir ki, problem Azərbaycana xas deyil, lakin yerli kontekstdə xüsusilə kəskindir.
5. Paradoks: dəstək bəyanatları ilə rəqəmlər arasındakı fərq
-Rəsmi kommunikasiyada “qadın sahibkarlığına dövlət dəstəyi” mövzusu müntəzəm vurğulanır – nazirlik səviyyəsində açıqlamalar, media materialları, təlim proqramları (məsələn, kommersiya banklarının qadın sahibkarlar üçün maliyyə savadlılığı təlimləri) – bunların hamısı mövcuddur və müsbət addımlardır.
Lakin bəyanat səviyyəsi ilə kredit rəqəmləri arasındakı uyğunsuzluq diqqətçəkicidir: əgər ölkədə 300 mindən çox qeydiyyatlı qadın sahibkar varsa, illik yüz neçə qadının güzəştli kredit alması, nisbi mənada, son dərəcə aşağı əhatə deməkdir.
Bu o demək deyil ki, dəstək mexanizmləri işləmir – sadəcə, bu mexanizmlərin əhatə dairəsi ilə ehtiyacın miqyası arasında ciddi boşluq var.
6. Kontekst: bu, təcrid olunmuş problem deyil
-Bu tapıntını əvvəlki araşdırmalarımızın nəticələri ilə birləşdirdikdə, daha geniş bir mənzərə formalaşır:
Qadınların orta əməkhaqqı kişilərinkinin ~69%-ini təşkil edir, qadınların öz vəsaiti ilə biznesə investisiya etmək imkanı da məhduddur;
Boşanma zamanı əmlak bölgüsündə qadınların hüquqlarının tez-tez pozulması, əmlak, demək ki, girov kimi istifadə oluna biləcək aktiv kimi də əlçatan olmur;
Bu iki amil bir araya gəldikdə, qadın sahibkarın həm öz kapitalı, həm də kredit üçün girovu ilə bağlı ikiqat maneə ilə üzləşməsi ehtimalı artır.
Beləliklə, “qadın sahibkarların kreditə çıxışı” problemi təcrid olunmuş bir mövzu deyil, bu, gender əsaslı iqtisadi bərabərsizliyin bir hissəsi, əvvəlki bərabərsizliklərin (maaş fərqi, əmlak hüququ) davamı və nəticəsidir.
Rəqəmlər aydın bir tendensiya göstərir:
Qadın sahibkarların sayı böyükdür (300 000+), amma dövlətin güzəştli maliyyə mexanizmlərindən yararlanan qadınların sayı illik yüzlərlə ölçülür;
Kredit alanlar arasında qadınların payı (~6% civarında qiymətləndirilir) ümumi sahibkarlıqdakı qadın payından xeyli aşağıdır;
Bunun səbəbləri — girov tələbi, əmlak mülkiyyətinin qeyri-bərabər bölgüsü, maliyyə institutlarında formal olmayan qərəzlilik və məlumatsızlıq — sistemli xarakter daşıyır;
İqtisadçılar artıq konkret həll təklif edir: SİF kreditlərində qadın sahibkarlar üçün rəsmi prioritet kvota və ya хüsusi proqram müəyyənləşdirilməsi;
Metodoloji xəbərdarlıq: “300 000 qadın sahibkar” rəqəmi ehtimal ki, real biznes sahiblərini və vergi qanunvericiliyinin tələbi ilə formal VÖEN açmış xidmət-müqaviləli sərbəst peşə sahiblərini (jurnalist, tərcüməçi, konsultant və s.) qarışdırır. Bu iki qrup arasında rəsmi ayrım aparılan statistika olmadan, “kredit əlçatanlığı boşluğu”nun dəqiq miqyasını ölçmək çətinləşir, baxmayaraq ki, uçurumun istiqaməti (qadınların əleyhinə) bütün mümkün ssenarilərdə dəyişməz qalır.
Qeyd: SİF və digər dövlət maliyyə qurumları kredit alanların tam gender bölgüsünü mütəmadi, standartlaşdırılmış formada açıqlamır. Mövcud rəqəmlər ayrı-ayrı mətbuat açıqlamalarından toplanıb. Sistemli, illik, ictimaiyyətə açıq gender statistikası olmadan bu boşluğun həqiqi miqyasını dəqiq ölçmək çətinləşir. Bu, həm media, həm də siyasət qurucuları üçün növbəti addım ola bilər: şəffaf, mütəmadi gender-bölünmüş maliyyə statistikasının tələb olunması.
Mənbələr: Dövlət Statistika Komitəsi, Sahibkarlığın İnkişafı Fondu (LinkedIn rəsmi səhifəsi, Bancoaz vasitəsilə açıqlamalar), Bankeraz, Musavatcom (Vüqar Bayramovun açıqlaması), Əliyeva Y. və Zeynalova B. “Qadın sahibkarlığı siyasətinin qiymətləndirilməsi” araşdırması, Modern.az, AzRanking.az (maliyyə xidmətlərinə çıxış qiymətləndirməsi), Azərbaycan Respublikası Vergilər Nazirliyi (əmək müqaviləsi/xidmət müqaviləsi bələdçisi), Vergi.az, Muhasibat.az
Könül Alı
