-Azərbaycan mətbuatında qadın ölümləri yalnız zorakılıq və qəza faktları kimi işıqlandırılır. Lakin qadınların həyatını daha sakit, daha az görünən, amma daha geniş miqyaslı bir təhlükə, xərçəng xəstəliyi təhdid edir.
Rəsmi statistika göstərir ki, Azərbaycanda hər il xərçəngə tutulan insanların əksəriyyəti məhz qadınlardır və xəstəliyin gec aşkarlanması problemi il-ildən kəskinləşir.
Bu araşdırmada Dövlət Statistika Komitəsinin rəsmi rəqəmləri, Səhiyyə Nazirliyi eksperti və onkoloqların açıqlamaları əsasında vəziyyət təhlil olunub.
Dövlət Statistika Komitəsinin göstəricilərinə əsasən, qeydiyyatda olan xərçəng xəstələrinin ümumi sayında illər üzrə artım müşahidə olunub.
-2023-cü ildə Ümumilikdə 69 435 nəfər xərçəng xəstəsi qeydiyyatda olub. Bunların 25 840 nəfərini kişilər, 43 595 nəfərini isə qadınlar təşkil edib.
-2024-cü ildə xəstələrin ümumi sayı artaraq 73 875 nəfərə çatıb. Onlardan 28 098 nəfəri kişi, 45 777 nəfəri isə qadın olub.
-2025-ci ildə Qeydiyyatda olanların ümumi sayı 74 004 nəfərə yüksəlib. Bu dövrdə kişi xəstələrin sayı azaraq 28 026 nəfər təşkil etdiyi halda, qadın xəstələrin sayı artaraq 45 978 nəfərə çatıb.
İlk dəfə diaqnoz qoyulanlar (2025) ümumilikdə 15 144 nəfərdir. Onlardan 8 357-si qadın, 6 787-si kişidir. Bu o deməkdir ki, Azərbaycanda hər gün orta hesabla 41 nəfərə xərçəng diaqnozu qoyulur və bunların əksəriyyəti qadındır.
Qadınlarda hansı xərçəng növləri üstünlük təşkil edir?
-Səhiyyə Nazirliyinin eksperti, onkoloq Azad Kərimlinin açıqlamasına görə, qadınlarda xərçəng ən çox aşağıdakı orqanlarda aşkarlanır.
-Süd vəzi (döş) xərçəngi – ölkə üzrə qeydə alınan bütün xərçəng diaqnozlarının təxminən 20%-i
-Uşaqlıq boynu xərçəngi
-Uşaqlığın cismi xərçəngi
-Yumurtalıq xərçəngi
Ümumi lokalizasiya statistikasında bu sırada mədə, traxeya/bronx/ağciyər və bağırsaq xərçəngləri də üst pillələrdə yer alır, lakin bu növlər hər iki cinsdə rast gəlinir.
-Mütəxəssislər qeyd edir ki, qadınlarda xərçəng riskini artıran amillər arasında dəyişən həyat tərzi, o cümlədən siqaret və qəlyan istifadəsinin artması, stress, qidalanma və ekoloji şərait mühüm yer tutur.
Ən böyük problem isə gec müraciətdir. Araşdırmanın ən narahatedici tapıntısı budur. onkoloqların açıqlamalarına görə, Azərbaycanda xərçəng xəstələrinin təxminən 50%-i xəstəliyin 3-cü və ya 4-cü mərhələsində, yəni artıq irəliləmiş, bəzən əməliyyata yararsız formada həkimə müraciət edir.
Bu gecikmənin əsas səbəbləri kimi mütəxəssislər aşağıdakıları sadalayır.
-Erkən mərhələdə simptomların olmaması və ya diqqətə alınmaması
-Mütəmadi skrininqdən (mammoqrafiya, ginekoloji müayinə) yayınma
-Diaqnozdan qorxu, “bilməmək” istəyi
-Bəzən xəstələrin düzgün mütəxəssisə deyil, yanlış ünvana müraciət etməsi
-Kənd və regionlarda onkoloji müayinə imkanlarının məhdudluğu
Onkoloq Azad Kərimli bildirib ki, xəstəlik vaxtında aşkar olunduqda müalicə praktiki olaraq mümkündür və qadınlara ildə bir dəfə mammoqrafiya müayinəsindən keçmək tövsiyə olunur.
İqtisadi maneə: sığorta nəyi əhatə edir, nəyi yox?
-Gec müraciətin arxasında təkcə maarifləndirmə çatışmazlığı deyil, həm də iqtisadi amillər dayanır. Bu sahədə vəziyyət qarışıqdır. Bir tərəfdən dövlət sığorta sistemi genişlənir, digər tərəfdən müalicənin özü hələ tam əhatə olunmayıb.
Nə pulsuzdur?
-İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyinin (İTSDA) məlumatına görə, xərçəngin erkən diaqnostikası, o cümlədən mammoqrafiya, ultrasəs, MRT, biopsiya, Pap smear testi və digər skrininq müayinələri icbari tibbi sığortanın Xidmətlər Zərfinə daxildir və şəxsiyyət vəsiqəsi ilə TƏBİB-in tabeliyindəki dövlət müəssisələrində ödənişsiz aparılır. Nümunə üçün, 2022–2024-cü illər arasında icbari sığorta hesabına 13 250 histerektomiya əməliyyatı icra olunub.
Nə hələ tam əhatə olunmayıb?
İTSDA-nın özünün 2024-cü il oktyabrında bildirdiyinə görə, onkoloji xəstəliklərin bilavasitə müalicəsinin icbari sığorta ilə tam qarşılanması məsələsi hələ də müzakirə mərhələsindədir — agentlik bu istiqamətdə maliyyə yükünü, fondun büdcə imkanlarını və xidmətin göstərilmə potensialını “araşdırmaqda davam edir”. Başqa sözlə: diaqnoz pulsuz qoyulsa da, müalicənin bütün mərhələləri hələ zəmanətli şəkildə dövlət tərəfindən ödənilmir.
-Xidmətlər Zərfinə daxil olmayan xidmətlərin dəyərini isə vətəndaş öz cibindən qarşılamalıdır, bu, kimyaterapiya preparatlarının bəzi növlərini, müasir hədəfli/immunoterapiya dərmanlarını, bəzi diaqnostik testləri və xaricdə müalicəni əhatə edə bilər.
Bunun nəticəsi nədir?
-Praktikada bu boşluq özünü iki formada göstərir:
-Ağır maliyyə yükü ilə üzləşən ailələr sosial şəbəkələrdə ianə toplama kampaniyalarına müraciət edir – bu da artıq Azərbaycan sosial mediasında tanış mənzərəyə çevrilib;
Bəzi xəstələr, xüsusilə kimyaterapiya və müasir dərman preparatlarının dəyəri yüksək olduğundan müalicəni gecikdirir və ya yarımçıq saxlayır, bu da xəstəliyin irəliləməsinə səbəb olur.
Regional bərabərsizlik. Əlavə problem ondan ibarətdir ki, ixtisaslaşmış onkoloji diaqnostika və müalicə imkanları əsasən Bakıda cəmləşib. Regionlarda yaşayan qadınlar üçün bu, əlavə xərc (yol, gecələmə, iş günü itkisi) və vaxt itkisi deməkdir. Bu da öz növbəsində erkən müraciəti çətinləşdirən amillərdən biridir.
Nəticə etibarilə, “gec müraciət” probleminin arxasında təkcə fərdi məsuliyyətsizlik yox, həm də sistemli iqtisadi maneələr dayanır: pulsuz skrininqə çıxış olsa belə, diaqnozdan sonrakı müalicə yolu hər kəs üçün eyni dərəcədə əlçatan deyil.
Yaş amili
2021-ci il məlumatlarına görə (daha yeni yaş bölgüsü açıqlanmayıb), diaqnoz qoyulan xəstələrin:
50%-i 60 yaşdan yuxarı,
41%-i 40–60 yaş aralığında,
9%-i isə 40 yaşdan aşağı olub.
Bu o deməkdir ki, xərçəng diaqnozu qoyulanların təxminən yarısı hələ pensiya yaşına belə çatmayıb, problem yalnız “yaşlı nəslin” deyil, əmək qabiliyyətli əhalinin də ciddi sağlamlıq təhdididir.
Mətbuatda əks olunma: “görünməz” ölümlər
Xərçəngdən vəfat edən adi vətəndaş qadınlar demək olar ki, mətbuatda ayrıca xəbər predmeti olmur, bu mövzu, adətən, yalnız tanınmış şəxslər vəfat etdikdə diqqət çəkir. Son dövrdə bu qəbildən geniş yayılan yeganə fakt 20 yaşlı model Xədicə Rəhimovanın ölümü olub, o, altı il xəstəliklə mübarizə aparıb, 2022-ci ildə isə xəstəliyin yayılmasının qarşısını almaq üçün ayağı amputasiya edilib.
Bu, araşdırmanın əsas metodoloji çətinliyini də ortaya qoyur: rəsmi statistika ümumi tendensiyanı əks etdirsə də, gündəlik olaraq neçə qadının məhz gec diaqnoz və ya müalicəyə çıxışın olmaması səbəbindən həyatını itirdiyi barədə fərdi, izlənilə bilən mətbuat faktları praktiki olaraq yoxdur.
Rəsmi statistika göstərir ki, Azərbaycanda xərçəng qadın sağlamlığı üçün sistemli və artan bir təhdiddir.
Qadın xəstələrin sayı hər il artır (2023–2025 arasında ~2 400 nəfər artım)
Xəstələrin yarısı xəstəliyin son mərhələsində müraciət edir
Süd vəzi və ginekoloji xərçənglər öndə gedir
Erkən skrininq sistemi hələ də kifayət qədər mənimsənilməyib
Diaqnostika pulsuz olsa da, müalicənin tam sığorta əhatəsi hələ formalaşma mərhələsindədir, bu da ailələri əlavə maliyyə yükü ilə üz-üzə qoyur
Mütəxəssislərin əsas çağırışı birmənalıdır: mütəmadi müayinə və erkən müraciət statistikanı dəyişdirə biləcək əsas vasitədir. Lakin bunun üçün təkcə fərdi maarifləndirmə deyil, həm də müalicə mərhələsinin təkcə diaqnostikanın yox, tam və ədalətli sığorta əhatəsi zəruridir.
Araşdırma rəsmi statistika, ekspert rəyləri və mətbuat faktları əsasında hazırlanıb
Mənbələr: Dövlət Statistika Komitəsi (stat.gov.az), İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyi (its.gov.az), Report.az, Sputnik Azərbaycan, FED.az, Musavat.com, Azadlıq Radiosu, Tezadlar.az, Axar.az, Globalinfo.az
Qeyd: Bu araşdırmada son bir ay üzrə fərdi xərçəng ölüm faktları axtarılıb, lakin zorakılıq hadisələrindən fərqli olaraq Azərbaycan mətbuatı adi vətəndaşların xərçəngdən vəfatını sistemli şəkildə işıqlandırmır. Buna görə məqalə əsasən mövcud rəsmi statistikaya və ekspert rəylərinə əsaslanır.
Könül ALI
