Azərbaycanda hər işləyən 3 qadından 2-si heç bir təminata malik deyil
-Azərbaycanda qadın məşğulluğu barədə danışanda, adətən diqqət maaş fərqinə yönəlir – qadınların orta aylıq gəliri kişilərin qazandığının 69,1%-ini təşkil edir. Amma bu rəqəmin özü bir problemi gizlədir. Görünən mənzərə yalnız rəsmi əmək müqaviləsi ilə işləyən qadınları əhatə edir.
Bəs qalanlar haradadır?
Bu araşdırma bir sualın ətrafında qurulub – Azərbaycanda işləyən qadınların nə qədəri əslində formal, qorunan, sosial sığorta ilə təmin olunan işdə çalışır və nə qədəri “görünməyən” əmək bazarında, heç bir təminat olmadan?
Şok edən uçurum – 2,5 milyona qarşı 722 min
Azərbaycanda işçi qüvvəsində olan qadınların ümumi sayı 2 milyon 571 min nəfər, məşğul əhali arasında qadınların sayı 2 milyon 414 min nəfərdir.
Bunlardan əmək müqaviləsi ilə rəsmi işləyən qadınların sayı cəmi 722 min 147 nəfərdir.
Bu rəqəmləri yan-yana qoyduqda kəskin bir mənzərə ortaya çıxır, məşğul qadınların yalnız 30%-i rəsmi əmək müqaviləsi ilə işləyir.
Qalan 1,7 milyon qadın – yəni məşğul qadınların təxminən üçdə ikisi formal əmək müqaviləsi çərçivəsindən kənarda qalır.
Bu o demək deyil ki, həmin 1,7 milyon qadının hamısı “qeyri-rəsmi” işləyir. Bu qrupa fərdi sahibkarlar (özünüməşğulluq), ailə təsərrüfatında muzdsuz işləyənlər, dövlət qulluğunda fərqli rejimlə çalışanlar da daxildir. Amma bu onu göstərir ki, Azərbaycanda “işləyən qadın” anlayışının böyük əksəriyyəti əmək hüququnun əsas qoruyucu çərçivəsindən, əmək müqaviləsindən kənarda qalır.
Kənd təsərrüfatı – görünməz əməyin ən böyük mənbəyi
-Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarına əsaslanan bank araşdırmasına görə, məşğul əhalinin ən böyük hissəsi, təxminən 36%-i aşağı gəlirli kənd təsərrüfatı sektorunda cəmləşib.
Kənd təsərrüfatı sektorunun xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, burada əmək çox vaxt ailə təsərrüfatı modeli əsasında təşkil olunur – yəni ailənin torpağında, ailənin heyvandarlıq təsərrüfatında işləmək, formal işə qəbul, əmək müqaviləsi, əməkhaqqı ödənişi olmadan.
Bu modeldə işləyən qadın statistik mənada “məşğul” sayılsa da, onun nə sosial sığorta stajı toplanır, nə də hər hansı əmək hüququ təminatı olur.
Bu, əvvəlki araşdırmamızda göstərdiyimiz pensiya zəncirinin başlanğıc nöqtəsidir. Kənd təsərrüfatında illər boyu işləyən, amma heç vaxt rəsmi qeydiyyatda olmayan qadın pensiya yaşına çatanda kifayət qədər sığorta stajına malik olmaya bilər.
Qeyri-rəsmi məşğulluğun “gizli qiyməti”
Əmək bazarı ekspertlərinin xəbərdarlığına görə, qeyri-rəsmi işləyən şəxslər (kişi və ya qadın, fərq etməz) bir sıra əsas təminatlardan avtomatik məhrum olur.
İstehsalatda bədbəxt hadisə və peşə xəstəliyi sığortası – qeyri-rəsmi işçi zədə alanda bunu sübut etmək demək olar ki, mümkün olmur, çünki heç bir rəsmi işə qəbul sənədi yoxdur.
Pensiya təminatı – fərdi hesabda sosial sığorta haqları toplanmadığından, pensiya yaşı ərəfəsində insan nə yığım kapitalına, nə də tələb olunan sığorta stajına malik olur.
Əməkhaqqı zəmanəti -işəgötürənlə münaqişə yarandıqda, məhkəmədə əmək münasibətinin mövcudluğunu sübut etmək çətinləşir.
Bu maddələrin hər biri qadınlar üçün xüsusilə ağır nəticələr doğurur, çünki əvvəlki araşdırmalarımızda göstərdiyimiz kimi qadınlar artıq aşağı əməkhaqqı, doğuş fasilələri və əmlak/kredit əlçatanlığında bərabərsizliklə üzləşir. Sosial sığorta təminatının olmaması bu zənciri daha da uzadır.
Niyə qadınlar qeyri-rəsmi sektora “sürüklənir”?
Bir neçə struktur amil bunu izah edir.
1. Sektor seçimi
Qadınların ən çox cəmləşdiyi sahələr – kənd təsərrüfatı, xidmət sektoru, xırda ticarət, ev əməyi tarixən qeyri-rəsmi məşğulluğun ən geniş yayıldığı sahələrdir. Kişilərin üstünlük təşkil etdiyi tikinti və sənaye sektorlarında da qeyri-rəsmilik mövcuddur, amma bu sektorlarda iri, rəsmi müəssisələrin payı nisbətən yüksəkdir.
2. Uşaq baxımı və çeviklik ehtiyacı
Rəsmi, tam ştatlı iş qrafiki uşaq baxımı öhdəliyi olan qadınlar üçün çox vaxt uyğun gəlmir. Bu, bir çox qadını qeyri-rəsmi, çevik, lakin təminatsız iş formalarına (evdə əl işi satışı, qeyri-rəsmi dərs demə, mövsümi kənd təsərrüfatı işləri) yönəldir.
3. Fərdi sahibkarlıq və “məcburi VÖEN” fenomeni
Əvvəlki araşdırmamızda göstərdiyimiz kimi, xidmət müqaviləsi əsasında işləyən bir çox qadın (frilanser, konsultant və s.) qanunvericiliyin tələbi ilə fərdi sahibkar statusuna keçməyə məcbur olur. Bu, formal olaraq “özünüməşğulluq” kateqoriyasına düşsə də, işin mahiyyəti etibarilə əmək müqaviləsi ilə işləməkdən çox fərqlənmir. Sadəcə hüquqi qoruma daha zəifdir.
4. İşəgötürənlərin təzyiqi
Vergilər Nazirliyinin özünün etiraf etdiyi kimi, bəzi işəgötürənlər sosial sığorta və digər öhdəliklərdən yayınmaq üçün işçini rəsmi əmək müqaviləsi əvəzinə xidmət müqaviləsi ilə işə götürməyə “təşviq edir” – qanunla qadağan olunsa da, praktikada davam edir.
5. Dövlətin cavabı
İrəliləyiş var, amma kifayət deyil
Hökümət rəsmiləri etiraf edir ki, əhalinin bir qismi hələ də qeyri-rəsmi formada işləməkdə davam edir, xüsusilə evtikmə-təmir kimi qeyri-formal kollektiv əmək tələb edən sahələrdə.
Bu tədbirlərin nə dərəcədə qadın məşğulluğuna xüsusi təsir etdiyi barədə isə ayrıca, cins bölgüsü ilə aparılmış qiymətləndirmə ictimaiyyətə açıqlanmayıb bu, özü də bir araşdırma boşluğudur.
6. Kontekst
Zəncirin növbəti həlqəsi
Bu tapıntı əvvəlki araşdırmalarımızla birləşdikdə, daha bütöv bir mənzərə yaradır. Qadınların maaşı kişilərinkinin 69%-i qədərdir, amma bu rəqəm yalnız formal işləyən 722 min qadına aiddir, qalan 1,7 milyon qadının real gəlir səviyyəsi bu statistikada ümumiyyətlə görünmür.
Kredit əlçatanlığı araşdırmasında göstərdiyimiz kimi, “sahibkar” statusuna malik qadınların bir hissəsi əslində məcburi VÖEN sahibləridir, bu, qeyri-rəsmi məşğulluqla eyni kökdən qidalanan fenomendir.
Boşanma araşdırmasında göstərdiyimiz kimi, iş stajı fasiləsi olan qadınlar üçün əlavə iqtisadi zəiflik yaranır, qeyri-rəsmi işləyən qadın üçün bu fasilə, əslində, “stajın heç vaxt başlamaması” demək ola bilər.
Bu araşdırmanın əsas tapıntısı sadə, amma kəskindir: Azərbaycanda “işləyən qadın” statistikası ilə “qorunan, sosial sığortalı qadın” statistikası arasında nəhəng bir uçurum var. Məşğul qadınların təxminən üçdə ikisi rəsmi əmək müqaviləsi çərçivəsindən kənarda qalır, onları pensiya təminatından, əməkhaqqı zəmanətindən və peşə xəsarəti sığortasından məhrum edir.
Bu problem təcrid olunmuş deyil, gender əsaslı iqtisadi bərabərsizliyin geniş şəbəkəsinin bir hissəsidir. Aşağı maaş, məhdud kredit əlçatanlığı, boşanmada əmlak itkisi və indi də sosial təminatsız əmək. Hər bir araşdırma bir əvvəlkini gücləndirir və göstərir ki, bu, tək-tək hadisələr yox, sistemli bir naxışdır.
Qeyri-rəsmi məşğulluğun dəqiq gender bölgüsü (neçə qadın, hansı sektorda, hansı formada qeyri-rəsmi işləyir) barədə sistemli, illik açıqlanan rəsmi statistika mövcud deyil. 2,5 milyona qarşı 722 min rəqəmi bunun yalnız kəskin işarəsidir, dəqiq mexanizmi açmaq üçün əlavə, məqsədyönlü tədqiqat zəruridir.
Mənbələr: Dövlət Statistika Komitəsi (stat.gov.az), Milli Məclis – deputat Vüqar Bayramovun çıxışı (Musavat.com, Elaz.info, Banker.az, Olke.az, Milli.az vasitəsilə), ABB Bank – “Azərbaycanda Əmək Bazarı üzrə Statistik Mənzərə” araşdırma hesabatı (dekabr 2025), Muhasibat.az (qeyri-rəsmi məşğulluğun fəsadları haqqında ekspert rəyi), Azərbaycan Respublikası Vergilər Nazirliyi
Könül Alı
